Stypendialne zawirowania

Zmiany prawa w szkolnictwie wyższym dotykają wszystkich aspektów związanych ze studiowaniem. Nie ominą również systemu wypłacania stypendiów dla studentów i doktorantów.

Nowa ustawa i przepisy ją wprowadzające funkcjonują już od 1 października 2018 r., stopniowo transformując system szkolnictwa wyższego zgodnie z założeniami Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Ustawodawca w swoich planach nie pominął systemu wypłacania stypendiów dla studentów, w którym najważniejsze zmiany będzie można dostrzec już od 1 października br. wraz z nowymi regulaminami świadczeń dla studentów. Do tego czasu na uczelniach będą obowiązywać stare regulaminy ustalania wysokości, przyznawania i wypłacania świadczeń pomocy materialnej. Nowe przepisy to jednak kolejny zestaw wyzwań, przed jakim staną władze uczelni, studenci oraz doktoranci działający w komisjach stypendialnych. Wynika to również z tego, że zmiany w tych przepisach – mniejsze lub większe – potrafią nastąpić nawet kilka razy w roku.

Czas

1 października 2019 r. to moment wdrożenia najważniejszych zmian zawartych w tzw. Ustawie 2.0. W tym samym czasie musi pojawić się regulamin świadczeń dla studentów oraz powinny wejść w życie najważniejsze dokumenty opisujące funkcjonowanie uczelni wyższych – statuty, regulaminy studiów i regulaminy szkół doktorskich.

System pomocy materialnej i świadczeń przewidzianych dla studentów i doktorantów powinien odpowiadać nowej konstrukcji uczelni i jej strukturze wewnętrznej. Biorąc pod uwagę ten fakt, prace nad nowym regulaminem należałoby rozpocząć dopiero po przyjęciu najważniejszych uczelnianych regulacji. To oznacza, że czas dostępny na ich przygotowanie znacznie by się skrócił. Jeszcze mniej miałyby go osoby związane z przyznawaniem stypendiów na naukę nowych zasad, szczególnie że czas przygotowywania przepisów przypada na miesiące wakacyjne. Potencjalnie może to doprowadzić do problemów na początku nowego roku akademickiego i wydłużyć procedurę wnioskowania.

Jedna komisja stypendialna

Pomimo ożywionych dyskusji, jakie toczono w czasie prac nad nową ustawą, przyznawaniem pomocy materialnej nadal będą się zajmować powoływane wewnątrz uczelni komisje stypendialne (KS). Dotychczasowe przepisy pozostawiały pewną dowolność co do struktury komisji na poszczególnych uczelniach. Te, które posiadały wydziały, mogły na każdym z nich powołać KS, której większość stanowili studenci. Takie rozwiązanie wprowadzono na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie obecnie funkcjonuje kilkadziesiąt KS (zgodnie z przepisami ustawy z 2005 r.).

Ustawa 2.0 zakłada już tylko jedną komisję stypendialną i jedną odwoławczą komisję stypendialną dla każdej uczelni. Nie będzie to stanowić problemu dla tych, które dotychczas funkcjonowały podobnie – np. dla Szkoły Głównej Handlowej. W przypadku takich uczelni jak UW konieczne będzie zastanowienie się nad nową strukturą i formą funkcjonowania dotychczasowych komisji stypendialnych. Przystosowanie się może nie być łatwe, szczególnie w pierwszych miesiącach nowego roku akademickiego.

Okresy otrzymywania stypendium

Dotychczas funkcjonująca ustawa uniemożliwiała osobom, które ukończyły już jedne studia I stopnia, otrzymywanie jakichkolwiek świadczeń pomocy materialnej. Wyjątkiem była sytuacja, kiedy kontynuowały one naukę w celu uzyskania tytułu magistra na studiach II stopnia lub jednolitych magisterskich. Okres ten nie mógł przekroczyć trzech lat. Ustawodawca nie określił, czy obejmuje to cały okres, kiedy dana osoba może pobierać świadczenia, czy też czas od zakończenia studiów I stopnia, w którym w ogóle można wnioskować np. o stypendium socjalne. Nie zdefiniowano również, czy przez trzy lata rozumie się 36 miesięcy, czy trzy lata akademickie.

Nowe przepisy nie wprowadziły w tej kwestii niezbędnego uszczegółowienia, gmatwając sprawę jeszcze bardziej. Obecnie student będzie mógł otrzymywać stypendia na studiach I stopnia, II stopnia i jednolitych magisterskich przez okres nie dłuższy niż sześć lat. Pozostawiono również zasadę, że nie można otrzymywać żadnych stypendiów, gdy ponownie podejmie się studia I stopnia. Nadal też nie wiadomo, jaka była intencja ustawodawcy. Czy sześć lat to maksymalny czas, przez jaki możemy pobierać stypendia, czy też dzień rozpoczęcia studiów to początek sześcioletniego okresu, kiedy 1 prawo do stypendium przysługuje niezależnie od tego, czy ktoś je wykorzysta.

„Nowe” stypendium socjalne w zwiększonej wysokości

Dotychczas stypendium socjalne w zwiększonej wysokości mogły pobierać jedynie osoby, które łącznie spełniły następujące warunki:
– były w trudnej sytuacji materialnej,
– studiowały stacjonarnie,
– dla których codzienny dojazd z miejsca stałego zamieszkania uniemożliwiłby lub w znacznym stopniu utrudniał studiowanie,
– mieszkają w domu studenta lub obiekcie innym niż dom studenta.
Ustawa 2.0 przerzuca pełną odpowiedzialność za stypendium na uczelnię – jest w niej zapis, że w uzasadnionych przypadkach można przyznać stypendium socjalne w zwiększonej wysokości. To od interpretacji uczelni, a później komisji stypendialnej, będzie zależeć, czy dana osoba wnioskuje o zwiększone świadczenie z uzasadnionych pobudek. Przepis jest skonstruowany w sposób, który uniemożliwia ograniczenie jego stosowania jedynie do przypadków obecnych, tj. „codzienny dojazd” oraz sytuacja zamieszkania. Każda sytuacja powinna być traktowana indywidualnie. Uczelnia nie może samodzielnie utworzyć katalogu zdarzeń, a każda decyzja powinna zawierać uzasadnienie, dlaczego taka sytuacja została wzięta (lub nie) pod uwagę.

„Nowa” zapomoga losowa

Podobnie jak w przypadku stypendium socjalnego w zwiększonej wysokości, zmianie uległa definicja zapomogi. Dotychczas mogli ją otrzymać studenci, którzy z przyczyn losowych znaleźli się w przejściowo trudnej sytuacji materialnej. Były to więc trzy kryteria, co prawda nieostre, które dawały pewne punkty odniesienia dla decyzji komisji stypendialnych. Wyznaczały również stałe modele postępowania.

Nowa ustawa ponownie pozostawia uczelniom i komisjom pole do popisu, definiując to świadczenie jako odpowiednie dla studentów, którzy znaleźli się w przejściowo trudnej sytuacji życiowej. Zniknął więc, dotychczas konieczny, element losowości zdarzenia, który był podstawą wnioskowania o przyznanie zapomogi. Zamiast sytuacji materialnej mamy za to sytuację życiową – pojęcie dużo szersze.

Może to mieć swoje zalety – niektóre przypadki chorób lub urazów, które nie były do tej pory wystarczającymi przesłankami do przyznania zapomogi, teraz mogą nim być. Powodem tego był fakt, że nie generowały bezpośrednich kosztów, związanych m.in. z wydatkami na leczenie.
Jednocześnie jest to pojęcie znacznie mniej konkretne, co potencjalnie może być przedmiotem nadużyć. W teorii mogą pojawić się wnioskodawcy, którzy jako podstawę przyznania zapomogi podadzą zdarzenie wywołane umyślnie, aby sytuacja w ich interpretacji spełniła warunki przyznania „nowej” zapomogi.

Współpraca z ośrodkami pomocy społecznej

Obecnie w przypadku wątpliwości co do możliwości określenia, czy dany wnioskodawca znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, komisja stypendialna mogła wymagać od studenta doręczenia zaświadczenia z ośrodka pomocy społecznej o sytuacji majątkowej i finansowej jego oraz jego rodziny. W przypadku niedostarczenia takiego dokumentu mogła poprosić o złożenie wyjaśnień i na tej podstawie zdecydować o przyznaniu stypendium.

Nowa ustawa automatyzuje ten proces. Jeśli dochód na osobę w rodzinie wnioskodawcy nie przekroczy kwoty 528 zł (obowiązującej od 1 października 2018 r.) i wnioskodawca nie dostarczy odpowiedniego, wspominanego wcześniej zaświadczenia, to decyzja w przypadku wniosku o stypendium socjalne musi być negatywna. Jedynym odstępstwem jest uzasadniony powód niedostarczenia tego dokumentu oraz właściwe udokumentowanie źródeł dochodów rodziny.

Nowe przepisy, starzy doktoranci

Uczestnicy wygaszanych studiów doktoranckich, na mocy nowych przepisów, zachowują prawo do wszystkich rodzajów stypendiów. Dotychczasowe stypendium dla najlepszych doktorantów zamieni się w stypendium rektora, które będzie przyznawane na podobnych zasadach, jak studentom.
Doktoranci z nowo powstających szkół doktorskich nie mają możliwości otrzymania tych świadczeń, czyli nie będą mogli wnioskować m.in. o stypendia socjalne i stypendium dla osób niepełnosprawnych.

Siedem wyzwań dla komisji stypendialnych

Przytoczone siedem wyzwań dla komisji stypendialnych oraz osób odpowiedzialnych za system pomocy materialnej to jedynie część wszystkich problemów, przed którymi staną uczelnie na początku roku akademickiego 2019/2020. Niektóre z wprowadzanych zmian z pewnością pomogą komisjom stypendialnym w ich codziennej pracy, inne będą wymagały poważnego rozważenia. Nowe przepisy otwierają wiele dróg do ich interpretacji. Powstaną niewiadome i dopiero rewizje decyzji komisji stypendialnych przez odwoławcze komisje stypendialne oraz właściwe sądy administracyjne wyklarują niektóre nieścisłości. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego już zapowiada kolejne istotne zmiany w tym zakresie, a także program badawczy, którego efektem ma być ustawa o systemie pomocy materialnej dla studentów. Ma ona powstać w 2020 r., przede wszystkim skupi się jednak na zbadaniu, czy obecnie modyfikowany system pomocy materialnej spełnia swoje zadania i faktycznie wspiera studentów w studiowaniu.

No votes yet.
Please wait...