Kobiety i pierroty

Zafascynowany nowymi trendami w malarstwie, Mikuláš Galanda przedstawia światu kombinację archetypów
tradycyjnej sztuki słowackiej z modernistycznymi dążeniami zachodniej Europy.

Mikuláš Galanda przychodzi na świat w niewielkiej słowackiej miejscowości – Turczańskich Teplicach. Wiek dziewiętnasty powoli chyli się ku końcowi. Skromna rodzina Galandów, notariuszy od pokoleń, zdaje się być wówczas nadto zapracowana, aby swoje myśli zaprzątać sztukami pięknymi. Mikulaš przeżywa raczej spokojne dzieciństwo, a jako dziesięciolatek rozpoczyna naukę w jednym z męskich gimnazjów przy węgierskiej granicy. Tam po raz pierwszy spotyka kolegów, z którymi w przyszłości zapragnie przedstawić Słowakom nowy sposób pojmowania sztuki. Lata młodzieńczej beztroski nieoczekiwanie przerywa pozornie niegroźne schorzenie. Powikłania choroby zmuszają lekarzy do pozbawienia szesnastoletniego w tym czasie chłopca jednej z nóg, co skutkuje przerwaniem edukacji na rzecz długotrwałej rekonwalescencji.

Artysta za biurkiem

Galanda nie zamierza się poddawać. Wraca do nauki, kształtując swoją już ponadprzeciętną wrażliwość na piękno. Trzy lata po zabiegu może pochwalić się pomyślnie zdanym egzaminem dojrzałości, który staje się dla niego przepustką na Akademię Sztuk Pięknych w Budapeszcie. Bujnie rozwijające się kierunki w sztuce europejskiej inspirują młodego studenta do podejmowania własnych, nieśmiałych jeszcze eksperymentów malarskich.

Galanda, zmuszony przez trwającą wojnę, po niedługim czasie przerywa wyczekiwane studia i powraca do kraju, aby tam, przez kolejne sześć lat, trudnić się w zawodzie swoich przodków. To nie przeszkadza młodemu artyście kontynuować swoich pasji. Wraz z bratem wydają czasopismo Harman, do którego Mikulaš tworzy skromne, zarówno treścią, jak i formą, ilustracje. W sztuce europejskiej ciągle wrze. Choć czas świetności kubizmu i ekspresjonizmu powoli mija, to kierunki te w istniejącej już wówczas Czechosłowacji zaczynają odgrywać coraz wyraźniejszą rolę. Z nich także czerpać będzie Galanda, który na początku lat dwudziestych ponownie staje się studentem Akademii Sztuk Pięknych – teraz z kolei w Pradze, gdzie przez dłuższy czas pozostaje pod silnym wpływem twórczości norweskiego artysty, Edvarda Muncha.

Pink period

Do końca dekady Galanda chwyta się różnych zajęć – wykonuje coraz więcej ilustracji, przyjmuje różnego rodzaju zlecenia dla malarzy. Finalnie postanawia zostać nauczycielem. Wraz z Ludovitem Fullą, poznanym jeszcze podczas trwania praskich studiów, rozpoczyna propagowanie sztuki nowoczesnej wśród Słowaków. Mężczyźni publikują kilka numerów czasopisma Súkromné listy Fullu a Galandu (pol. Prywatne listy Fulli i Galandy), które zaczyna być postrzegane jako pierwszy w historii manifest słowackiego modernizmu. Tym akcentem artyści wkraczają w lata trzydzieste.

Moment ten pokrywa się z przełomem w twórczości Galandy – rozpoczyna się tak zwany różowy okres, porównywany niekiedy do różanego okresu w dziełach Picassa. Oprócz charakterystycznych, ciepłych i różowych barw obrazów malowanych w tym czasie przez Słowaka, nazwa nawiązuje również do ich tematyki. Malarz stara się uchwycić każdy aspekt subtelnego, kobiecego piękna. Pojawiają się damy w różnym wieku – pracujące, matki oraz te dopiero w stanie błogosławionym. Galanda wystrzega się wulgarności, a jego malowidła, nieco rozmyte i niewyraźne, nastrajają odbiorcę raczej melancholijnie. Nieprzekonany przeszłymi już dokonaniami dadaistów, a także ich następców – surrealistów – Galanda pozostaje wierny spokojnej tematyce i subtelnym kształtom, które w jego mniemaniu najlepiej komponują się ze sztuką Słowacji.

Artysta wrażliwy

Przed szereg kobiet, dam, staruszek i dziewczynek zaczynają wyłaniać się… błazny. Klauny, pajace i pierroty zdają się być kolejnym obiektem artystycznej fascynacji prekursora słowackiego modernizmu. Epizod błazeński, choć charakterystyczny, przedstawia się jednak jako bardzo lapidarny w kontekście całej twórczości Galandy. Artysta szybko zwraca swoje zainteresowania ku kwestiom społecznym. Obrazy, wcześniej malowane na neutralnym, jednokolorowym tle, osadzane są w wiejskich, górzystych krajobrazach. Bohaterami twórczości stają się zwykli, przeciętni ludzie, a nawet rozbójnicy, znani z góralskich opowieści. Dzięki wizerunkom tych pierwszych, Galanda stara się zwrócić uwagę na problemy ubóstwa w kraju. Na swoich obrazach ukazuje nierzadko żebraków, niewidomych i chorych. Także tutaj artysta wyzbywa się jakiejkolwiek agresji. Nie próbuje też nikogo szokować czy uwypuklać negatywnych cech ludzkich.

Galandovci

W drugiej połowie lat trzydziestych artysta wraz z żoną opuszczają kraj rodzinny na rzecz przeprowadzki do Paryża. Pomimo uroków francuskiej stolicy Galanda nie zapomina o Słowacji, wciąż stanowiącej natchnienie dla kolejnych jego prac. Po niedługim czasie rodzina powraca do Bratysławy, gdzie Mikuláš Galanda umiera w wieku czterdziestu trzech lat, pozostawiając po sobie spuściznę, z której czerpać będą następne pokolenia. Niecałe dwadzieścia lat po jego śmierci, twórczość Galandy inspiruje grupę młodych artystów, którzy w 1957 roku tworzą formację Výtvarná Skupina Mikuláša Galandu (pol. Grupa Artystyczna Mikuláša Galandy) – w skrócie: Galandowców. W założeniu pragną oni nawiązywać do artystycznego dobytku międzywojnia, wykorzystując sztukę tego okresu w taki sposób, aby w nowym ujęciu sprostała ona wymaganiom stawianym przez świat współczesny. Choć każdy z członków grupy posiada swój własny, bardzo indywidualny styl, wszyscy starają się pamiętać o tradycyjnych elementach słowackiego modernizmu, w tym o charakterystycznej galandowskiej wrażliwości.

Tekst: Aleksandra Marszałek

No votes yet.
Please wait...